Tarjimai hol

Rahmatulla Rayimqulov 1913-yil, may oyining 11-kuni Toshkent viloyati, Bo'stonliq tumani, Qaramanas qishlog'ida dunyoga kelgan. Otasi Rayimqul o'rtahol dehqon bo'lib, qarindosh-urug'i orasida ham, qishlog'ida ham, tengdoshlari orasida ham obro'li odam edi. O'n farzandning o'rtanchasi — Rahmatullani u kishi boshqalardan ko'ra o'zgacharoq ko'rgan. Shu sababdan bo'lsa kerak, yoshligidan o'qitib, bilimli qilishga e'tibor beradi. Avvaliga eski usuldagi diniy maktabga beradi. Bola qishloq masjidida bir necha yil o'qiydi. Bir qancha kitoblarning sahifalarini ham ag'daradi. Ammo nima o'qib, nima qo'yayotganini unchalik bilavermaydi. Shu yurishda elda yangicha maktab ochiladi. O'sha maktabda savod chiqargan bola 1929-yili to'rt sinflik ma'lumot bilan Toshkent shahridagi qozoq pedagogika texnikumiga kirib keladi. Uni 1933-yili bitirib, Toshkent viloyatining — o'zi to'rt sinflik ma'lumot olib ketgan — Yuqori Chirchiq tumaniga muallim bo'lib boradi.

Ammo Rahmatullani borishi bilanoq tumandagi «Alg'a» gazetasining muharriri vaqtincha ishga oladi va boshqa muallimlik ishiga qaytarib yubormaydi. Rahmatulla o'sha yillardan bugungacha bolsheviklar matbuotida ishlab keladi. 1935–36-o'quv yilida Toshkentdagi pedagogika institutida o'qiydi. 1937-yili u institutdan Olmaotadagi Qozoq kommunistik jurnalistlar institutiga o'tib, uni 1939-yili bitirib chiqadi. Ilgari gazeta ishida ishlab, matbuot sahifalarida katta-kichik mehnatlari bilan ko'ringan yosh jurnalistni Qozog'iston Markaziy partiya qo'mitasining organi — «Stalin jo'ly» jurnaliga mas'ul kotib qilib ishga qoldiradilar. Urush boshlangach, jurnal vaqtincha yopilgani munosabati bilan u 1941-yili «Sotsialistik Qazaqstan» gazetasiga o'tadi. O'sha yili frontga ketib, 1946-yilning yanvarigacha harbiy xizmatda bo'ldi. Vatan urushida qatnashadi. 1946-yildan 1949-yilgacha «Sotsialistik Qazaqstan» gazetasida adabiy xodim, mas'ul kotibning o'rinbosari bo'ladi. Shu ishda yurib, Qozoq S. M. Kirov nomidagi universiteti jurnalistika fakulteti talabalariga gazeta maqolasi, ocherk va felyeton janrlaridan seminar mashg'ulotlarini olib boradi. 1949–1953-yillarda u Poligrafiya va matbuot xodimlari kasaba uyushmasi Respublika qo'mitasining raisi etib ikki marta saylanadi. O'sha lavozimdan 1953-yilgi so'nggi saylovda o'zi ariza berib bo'shaydi va Yozuvchilar uyushmasining organi — hozirgi «Juldiz» jurnaliga o'tib, u yerda mas'ul kotib bo'lib 1961-yilgacha ishlaydi. Bundan tashqari, tahrir hay'atining a'zosi bo'ladi.

Keyin bir-ikki yil «Qazaq adebieti»da bo'lim boshlig'i bo'lib yurib, yana «Juldiz» jurnalida nasr bo'limini boshqaradi. 1971-yildan beri Qozog'iston Yozuvchilar uyushmasi huzuridagi badiiy adabiyotni targ'ib qilish byurosi direktorining o'rinbosari bo'lib ishlaydi. 1940-yildan KPSS a'zosi.

Shu yillar ichida Rahmatulla Rayimqulov yuzlab felyeton hamda qishloq xo'jaligi, ishlab chiqarish, partiya-sovet va madaniyat muassasalari xodimlarining hayotini ulug'lagan ocherklar yozadi. 1953-yildan boshlab u butunlay yozuvchilikka o'tadi.

Bulardan tashqari «Портсигар», «Көбейдің еркесі» degan bir aktli pyesalari bor. «Көкжал», «Сұр көбелек», «Қисық жаға» kabi hikoyalari o'zbek, qoraqalpoq va boshqa tillarga tarjima qilingan, ko'plab hikoyalari rus tilida chiqqan.

Rahmatulla Rayimqulov gohida rus va boshqa qardosh respublikalar adabiyotini qozoq tiliga tarjima qilish bilan ham shug'ullanadi. Tojik adabiyotining klassigi Sadriddin Ayniyning «Бұхара» nomli xotira-memuarining ikki kitobini, ukrain yozuvchisi Oles Gonchar va yana boshqa yozuvchilarning bir necha hikoya va novellalarini tarjima qilgan.

Shuningdek, yozuvchi ba'zan adabiy tanqidga ham aralashadi. Bu borada uning Jeken Jumaqanovning «Соқпақ соңы» romani haqida yozgan, 1968-yili «Juldiz» jurnalining 8-kitobida bosilgan «Бір роман туралы» degan taqrizini alohida tilga olish mumkin. Unda muallif asarga to'liq tahlil bergan. Bundan boshqa katta-kichik kitoblarga taqrizlar, ba'zan publitsistik maqolalar yozib turadi.

Yozuvchining so'nggi yillarda yozib yurgan «Қара жорға» nomli romani uning ijodidagi salmoqli asarlardan biri bo'lmoqchi. Bu roman 1929–30-yillardagi kolxozlashtirish va undan sal oldin bo'lib o'tgan musodaraning bir kunini ko'rsatuvchi «Түйелі адам» qissasining davomi hisoblanadigan, ilgari «Juldiz» jurnalining 1966-yilgi 10-kitobida bosilgan «Перделі пенде» qissasining syujeti asosiga qurilgan. Roman voqeasi «Түйелі адам» qissasi voqeasidan 13 yil keyinni — 1943-yilni, urush davrini ko'rsatadi. Romanning bosh qahramonlari — o'sha birinchi qissadagi odamlar. Ular urush qoq qaynab turgan paytda uchrashadi. O'lishmasa yarashmaydigan ikki tabaqaning odamlari bu vaqtda o'tmishda boshlaridan kechgan og'ir kunlarni hali unutib ketmagan edi. Urush davrining turli-tuman taqdiri bu odamlarni yana uchrashtiradi. Boy bolasi Qurbon nemis fashistlari qo'lida bir necha yil xizmat qilib, keyin sovet orqa jabhasida buzg'unchilik qilish uchun ataylab kelgan edi. Ilgari Buxoro madrasasini bitirgan mulla Qurbon — 1929-yili otasi Tispay bilan birga musodara qilingan boy — endi sovet internatini, keyin institutini tugatib, tumanda prokuror bo'lib yurgan ukasi Kenjag'ulni topadi. Uni ko'ndiradi. O'sha musodara paytida uning eshigida umr bo'yi malay bo'lib kelgan Toqatoy cholning o'g'li Seyitga qarshi gij-gijlaydi.

Romanda shu vaziyat bilan bog'liq ko'p narsalar tasvirlanadi. Urush vaqtining qiyinchiligi, alohida odamlarning taqdiri, umumxalqning vatanparvarlik mehnati va tuyg'usi, och-yalang'och bo'la turib front uchun, g'alaba uchun jon fido qilgan odamlar roman syujetini to'ldirib, quyuqlashtiradi. Shu fonda Germaniyadan o'z eliga ilgarigidan ham xavfliroq dushman bo'lib qaytgan Qurbonning, uning ukasi — sovet prokurorining oyog'i tagi mustahkam emasligi, shu sabab cho'ntagida partbileti bo'la turib qonli tirnoq yovuzga aylanib ketgani chuqur va har tomonlama tasvirlanadi. Dushmanning haqiqiy makkorona qabihliklari ochiladi. Roman akasini o'z qo'li bilan o'ldirib, tumandan qochib ketgan prokuror Kenjag'ulning tuban qiyofasini ko'rsatish bilan yakunlanadi.

«Бұрылыстар» kitobida bosilgan «Балдақты адам» qissasi shu kitoblarning davomidir. Bu asardagi voqea 1960-yillarda kechadi. Urush davrining jinoyatchisi Kenjag'ul bu kitobda olim, professor. Uning xotini yosh — to'g'risini aytganda, Seyit To'qatoyevning o'g'lining kelinchagi. Kitobda bularning bari tasvirlangan, aytilgan. O'quvchilarga ma'lum bo'lib qolgan holatlar. Ammo elga noma'lum yana bir qancha narsalar bor. Ular — o'sha birinchi va ikkinchi kitobdagi ko'zi ochilmagan botir, o'g'ri, qonli qo'l, keyin bu yo'lidan qaytgan, o'sha qadami uchun Qurbonning qo'lidan halok bo'lgan Qaranarning qizi haqidagi voqea. Bu qiz elimizga yaqin bir chet eldan buzg'unchilik qilish, o'ldirish, otasi uchun o'ch olish maqsadida keladi. Kitobga qo'shiladigan bu qism ana shunday to'lib-toshgan voqealarni qamrab oladi. Bor sirini ichiga yashirgan, muhabbat sehriga o'ralgan, o'sha muzali shamoldan mast bo'lgan sohibjamol qiz — ota dushmanim deb o'ylagan Seyitning armiyada xizmat qilayotgan ofitser o'g'lini qo'lga tushiradi. Kitobga qo'shiladigan bo'lim shu qizning shuncha hiyla-tadbirini, odamni hayratga soladigan ishlarini, harakatlarini ko'rsatishni o'z zimmasiga olgan. «Балдақты адам» kitobining oxirida o'sha Kenjag'ul o'z jinoyatiga o'zi qaqshab o'ladi.

Shunday qilib, nomi tilga olingan bu uch asar bir-biriga qarama-qarshi yaralgan, hech qachon yarashmaydigan ikki oilaning o'ttiz yillik hayotini fosh etadi. Yangi dunyoga, hayotga qarshi turgan tabaqa vakillari kitobning eng oxirida ana shunday o'zidan o'zi barbod bo'ladi.

Yozuvchining hazil, kulgi va satirik hikoyalari ham anchagina.